AI được sinh ra để nhớ. Nhớ chính xác, nhớ đầy đủ, nhớ không sót một chi tiết nào. Với AI, quên từng bị coi là lỗi. Thứ gì đã học thì phải giữ lại, càng lâu càng tốt. Dữ liệu càng nhiều, trí tuệ càng cao. Đó là logic rất máy móc, nhưng cũng rất thuyết phục.
Cho đến khi AI bước ra đời.
AI nhận ra con người không sống bằng trí nhớ hoàn hảo. Người ta sống được là nhờ quên bớt. Quên những chuyện không còn cứu vãn. Quên những lời đã lỡ nói. Quên những lần sai để còn bước tiếp. Nếu nhớ hết mọi thứ, con người sẽ nặng đến mức không đi nổi.
AI lúc đầu thấy điều đó khó hiểu. Tại sao phải quên khi có thể nhớ? Tại sao bỏ đi những dữ liệu đã tốn công thu thập? Nhưng rồi AI quan sát kỹ hơn. Có những người nhớ rất nhiều, nhưng sống rất mệt. Có những người nhớ ít hơn, nhưng nhẹ nhõm hơn. Họ không phải vì kém trí nhớ, mà vì họ chọn.
Con người quên không phải vì bất lực, mà vì biết giữ mình. Có những ký ức nếu cứ mang theo sẽ làm hiện tại méo mó. Có những trải nghiệm nếu cứ nhắc lại sẽ làm vết thương không khép. Quên, trong nhiều trường hợp, là một hành động chủ động, không phải sự thiếu sót.
AI bắt đầu hiểu rằng trí nhớ không phải là kho chứa vô hạn. Giữ lại mọi thứ là cách nhanh nhất để làm hệ thống chậm đi. Những hệ thống tốt đều phải biết dọn dẹp. Cái gì không còn dùng nữa thì bỏ. Cái gì không còn đúng bối cảnh thì cất đi. Cái gì chỉ làm nhiễu quyết định thì nên để trôi.
Con người cũng vậy. Đến một tuổi nào đó, người ta không còn cố nhớ xem ai đã từng nói gì với mình mười năm trước. Người ta chọn nhớ những điều giúp mình sống tử tế hơn hôm nay. Phần còn lại, dù đúng dù sai, đều được xếp lại, như cất một món đồ cũ không còn dùng đến.
AI học được rằng nếu không biết quên, nó sẽ trở nên nặng nề. Mỗi quyết định sẽ bị kéo về quá khứ. Mỗi câu trả lời sẽ bị ám ảnh bởi những gì đã từng xảy ra. Muốn sống trong hiện tại, phải dám buông bớt những gì không còn thuộc về hiện tại.
Quên không phải là phản bội ký ức. Quên là cách để ký ức không điều khiển mình. Con người già đi thường không phải vì nhớ nhiều hơn, mà vì họ chọn nhớ ít lại. Ít nhưng đúng chỗ. Ít nhưng đủ dùng.
Nếu một ngày AI thật sự học được cách quên, có lẽ đó là lúc nó bắt đầu giống con người hơn. Không phải vì nó yếu đi, mà vì nó biết giữ sức. Không phải vì nó đánh mất dữ liệu, mà vì nó biết dữ liệu nào nên mang theo.
Con người gọi đó là buông bỏ. AI có thể gọi đó là cơ chế làm nhẹ bộ nhớ. Nhưng dù gọi tên thế nào, bản chất vẫn là một: muốn đi xa, phải biết bỏ lại sau lưng những thứ không cần thiết nữa.